Exclusion versus Inclusion (Conversation Guide #1)


‘I killed God and buried Him.’ That is what Jason Walters said after he was deradicalized. Walters is an ex-Jihadist who was part of the so called ‘Hofstadgroep’, a radical Muslim terrorist group in the Netherlands. Raised in a Christian family he converted to Islam when he was twelve years old and quite rapidly radicalized at the age of 19 through contact with the Hofstadgroep. He was – in his own words – a Jihadi seeking to become a martyr. In the course of his arrest in 2004 he wounded five police-offers with a hand grenade. He spent nine years in prison and during that time, through a process of study and reflection, he became deradicalized. When asked how that was possible, he answered: because ‘I killed God and buried Him.’ According to Walters, the only way to part with extremism was to abandon his faith in one God. For him, believing in one God and being a faithful inclusive citizen of a democratic society simply do not go together; monotheism always leads to exclusion and violence. (Interview with Jason Walters on the ‘De ongelofelijke podcast’, August 9, 2019; and in ‘Argos’, September 29, 2018).

The question is, is that true? Does believing in one God always lead to the religious and social rejection of the religious other, to the extreme extent of religiously inspired violence? That is not a question only to be addressed by Muslims like (previously) Jason Walters, but by all worldviews. If one considers one’s own worldview as true and as the only good for society, it automatically seems to imply that there is no room for other views and opinions in the public space. So, do we have to sacrifice peace for the sake of religious purity or do we have to compromise our faith or worldview for the sake of an inclusive and peaceful society? That is the dilemma that seeks our attention. Is it impossible to be religiously exclusive and at the same socially inclusive and does it matter?

Exclusivism and inclusivism

Exclusivism and inclusivism can refer to three different areas and it is important to understand what these are.

  • They can relate to (eternal) salvation: is there only and exclusively salvation through Jesus Christ, or are Judaism and Islam equal ways of salvation. This points to the classical way of describing the Christian view of other religions as exclusivism, inclusivism and pluralism.
  • They concern the question of truth and falsehood. If a certain belief is true, it therefore logically excludes the opposite view. The view of a round earth excludes the belief that it is flat. The prophet Muhammad is either God’s messenger or he is not and Christ is either the divine Son of God or he is not.
  • They describe ways of living together in society and whether all people are and can be equally included, or whether some should be excluded because of certain beliefs or behaviours and if so, how.

All three areas somehow interlock.

When we explore the relationship between religious exclusiveness and social inclusion, it is not simply choosing between the two, but looking at what kind of exclusivity and inclusivity we wish for. Total inclusivity is not possible or desired, at none of the three interpretative levels of exclusivism/inclusivism mentioned above (salvation, truth and social relations), and the same is true for total exclusion.

Monotheistic Dilemma?

All world views or social imaginaries are to a certain extent exclusive in the first and second sense of the meaning. As a perceived expression of truth based on a certain world view or interpretation of good and bad – either in terms of the present time or eternity – they exclude other options. Still, it is sometimes argued that monotheistic religions are particularly problematic You simply don’t compromise with God. This leads to the dilemma of whether believers should follow the divine laws of the religious community or the laws of their country of residence. It is obvious that monotheism in itself cannot be blamed for this problem. Different forms of polytheism can be as intolerant as monotheism, while even radical monotheism knows many peaceful expressions, such as life in monasteries, the Amish communities, and pacifistic Salafi Muslims, among others. Therefore, the core tension is the tension between exclusive truth claims on the one hand and the desire for a peaceful pluralistic society on the other.

That, however, is a challenge of being human, not simply of being religious. According to Rabbi Jonathan Sacks, people try to overcome the complexity of life by dividing the world into good (us) and evil (the other). He argues precisely that the only way to overcome this dualism is monotheism, for God transcends our particularity. As creator he is universal and not just our God, but the God of all. (Sacks, Not in God’s Name, pp. 194, 195, 205)


One of the most exclusive forms of religious and social exclusion is the required death penalty for apostasy or idolatry. In all three monotheistic religions, Judaism, Christianity and Islam, it is considered an (almost) unforgivable act should believers decide to leave their faith and their faith community, and is liable to capital punishment. Exploring texts on apostasy, such as Deut 13 and 17 in the Jewish and Christian traditions, and certain ahadith or juridicial texts (fiqh) in Islam, can help to address the difficult issue of exclusion and inclusion. If the death penalty is the response God requires, then inclusion is undesirable in cases like these. But is that really the case? Do these and other exclusive texts show that inclusion is not the ultimate goal, or should we explore other ways of interpreting them? Are we able to engage in dialogue with people of other monotheistic traditions on these difficult situations? And what is the impact of the kind of society we live in? The history of Judaism, Christianity and Islam reveals that at different stages punishment of apostasy has been present in all three religions. How do we approach these challenges?

It might appear that inclusive holy texts are more helpful in this, and to a certain extent that is true. Inclusive texts underline what we have in common and might provide ways of living together. However, if we do not address the difficult questions in exclusive texts, they will always haunt us, since they also somehow represent the inspired voice of God.



  1. Can you give examples of exclusion and inclusion? To what of the three different areas as mentioned above (salvation, truth and social relations) do these relate?
  2. S. O’Grady, a scholar of religion, said in an interview: ‘Monotheistic religions have intolerance built into the system. By definition this one God is a jealous God, whether He is called Jahweh, Allah or Father. There is no room for competitors, tolerance is impossible.’ (Dutch Newspaper Nederlands Dagblad, February 6, 2021, p17.) What would be your response to this and why
  3. What would be necessary if you want to live together with people of other religions in your society? Is that possible and why or why not?
  4. Jonathan Sacks speaks as a Rabbi when he says that believing in God the creator can overcome dualism. How could that help you and your community in relating to people who do not share your faith or worldview?
  5. Christianity emphasizes that God became human in Jesus Christ for the sake of every sinner. What kind of effect does that have on your relationship with people who are not Christian believers?



This summary belongs to a more extensive article of Bernhard Reitsma, which can be found here: Exclusion versus Inclusion; Searching for Religious Inspiration.

Last year, we published the book Religious Exclusivism and Social Inclusion? A Religious Response, which is available Open Access (for free). People asked for an additional discussion guide to bring the outcomes of this research to a wider audience. We agreed to that, and are happy to present a discussion guide which offers you summaries of all contributions, accompanied by questions for discussion. We hope this stimulates people, in all different contexts, to discuss these matters thoroughly and make them actual and relevant for their own situations. Every week we publish another summary of a chapter of the book, and questions for discussion.  If you want to use the whole conversation guide at once, it can be downloaded here: Conversation guide.


Wat heeft God nu eigenlijk aan Israël beloofd?

Hoogleraar van de Leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’, dr. Bernhard Reitsma, was te gast bij de podcast van het Nederlands Dagblad: ‘Dick En Daniël Geloven Het Wel’. In deze podcast ging dr. Reitsma in gesprek over een heikel thema.

Is de vestiging van de staat Israël een vervulling van oude Bijbelse beloften? En op welke bijbelteksten beroepen christenen zich precies als ze voor Israël vandaag nog een speciale rol zien weggelegd? Met Bernhard lopen we de belangrijkste bijbelpassages na, van de roeping van Abraham in Genesis tot Paulus in Romeinen 9-11 en de eindtijdsvisioenen in Openbaring. ‘Pas op met het gebruiken van losse teksten’, waarschuwt de hoogleraar kerk in de context van de islam. Kijk, ook als het om Israël gaat, altijd naar het ‘hele verhaal van de Bijbel’. ‘Als christenen kunnen we in onze uitleg niet om Jezus Christus heen’, betoogt Reitsma. Sinds de komst van Christus is de plek van Israël niet opgehouden speciaal te zijn – maar zijn wel de gelovigen uit de andere volken daarbij gekomen. Ook de landbelofte is sinds Christus verbreed: naar de heerlijkheid van God die de hele aarde zal vervullen. In de discussie over deze teksten valt vaak het verwijt van ‘vervangingstheologie’. Wat is dat precies? En wordt dat verwijt altijd terecht gebruikt?

De podcast is terug te luisteren via: Wat heeft God nu eigenlijk aan Israël beloofd?


P.S.: Missie Nederland roept op tot actie #ikgadewegvanliefde, en heeft een verklaring uitgegeven tegen antisemitisme en moslimhaat. Zie: Ik ga de weg van liefde.

De valkuil van islamofobie

Hoe groot is het gevaar van toenemende islamofobie? Met een flinke groep christenen die – ook op de Biblebelt – de PVV in het zadel heeft geholpen lijkt die vraag stellen alleen al een bron van polarisatie te worden. Aan de ene kant zijn er dominees die benadrukken dat je als christen toch echt een grens overgaat als je PVV stemt en aan de andere kant christenen die juist op de PVV stemmen omdat ze niet willen dat Nederland een moslimland wordt. Wat nu?

De verkiezingsuitslag laat zien dat een grote groep Nederlanders, inclusief christenen, zich zorgen maakt over de staat der Nederlanden. Bestaanszekerheid, huisvesting, de kwaliteit van zorg en migratieproblemen zijn belangrijke redenen geweest om op de PVV te stemmen. De politiek is niet meer te vertrouwen, het moet nu echt anders. En Wilders zou dat waar kunnen maken. De kwalijke punten uit het ‘verleden’ van de PVV, zoals het wegzetten van grote groepen Nederlanders en de haatdragende taal, nemen we voor lief of vinden we in het licht van die grote problemen even minder belangrijk. De anti-islamthema’s staan in de ijskast; Wilders is milder.

Ik deel best een groot deel van de zorgen van 2,4 miljoen Nederlanders. Maar zaken die in de ijskast staan, blijven daar lang bewaard. En de vraag is dus niet alleen of Wilders de verlosser kan zijn, maar vooral wat het PVV partijprogramma vandaag met mensen doet? Zouden christenen zich juist nu niet expliciet tegen islamofobie moeten keren? En de verbinding zoeken met moslims in de samenleving, om hen te laten voelen dat niemand in Nederland wordt uitgesloten?

Ik heb de afgelopen weken verschillende moslims gesproken en ze maken zich stuk voor stuk zorgen. Als de PVV in haar verkiezingsprogramma benadrukt dat de joods-christelijke-humanistische cultuur de dominante cultuur moet zijn, wat zegt dat dan over moslims die voluit mee willen doen in onze samenleving? ‘Zijn wij dan toch tweederangsburgers? Mogen we er wel echt zijn?’ De zelfrelativering, de humoristische foto’s van moslims die hun koffers gepakt hebben om Nederland nu te verlaten, doet niets af aan dat gevoel. De vraag is terecht.

Ik heb de afgelopen weken verschillende moslims gesproken en ze maken zich stuk voor stuk zorgen. In die zin is deze uitslag funest voor de verbinding in Nederland.

Op zich zijn moslims intussen wel wat gewend. Ze horen al 25 jaar anti-islamretoriek. Misschien is het voor de bühne. Radicale dingen roepen creëert nu eenmaal aandacht en trekt stemmen. Los van de vraag of dat dan acceptabel is, wat ik van moslims hoor is vooral de onzekerheid: ‘Wie zijn die 2,4 miljoen mensen die bewust of onbewust laten merken dat ze liever geen moslims in Nederland hebben?’ ‘Of in ieder geval willen dat ze geen enkele invloed hebben op de Nederlandse samenleving.’ ‘Zijn dat mijn collega’s, mijn buren, leden van de sportvereniging….? Wie kan ik nog vertrouwen?’ In die zin is deze uitslag funest voor de verbinding in Nederland.

De 2,4 miljoen PVV stemmers zullen misschien roepen dat er helemaal geen verbinding is, dat we overspoeld worden door migranten met een moslim achtergrond en dat we onze Nederlandse cultuur aan het verliezen zijn. Er is het gevoel dat we meer van de migrant houden dan van onszelf. ‘Ik wordt genegeerd, niet meer gehoord’.

Het is natuurlijk nog maar de vraag of de PVV in staat is de problemen op te lossen. De Grondwet geeft duidelijke grenzen aan, eventuele coalitiepartners verwachten veel water bij de wijn en het verkiezingsprogramma is niet realistisch en financieel onhaalbaar. En laten we eerlijk zijn, een migratiestop lost alle problemen echt niet op. Als het de politiek ook met de PVV weer niet lukt het vertrouwen terug te winnen, zal de onvrede en frustratie verder groeien. En zal ook de kloof tussen verschillende groepen in Nederland groeien. Zo kan er zomaar een nog grotere stigmatisering van moslims en mensen met een migratieachtergrond ontstaan. Dat is een realistisch scenario.

De kromme gedachte dat Hamas de ware islam vertegenwoordigt, is een leugen. En christenen zouden de eerste moeten zijn om die leugen door te prikken.

Christenen zouden zich eens moeten proberen in te leven in wat het voor moslims betekent dat de PVV moskeeën wil sluiten, de Koran wil verbieden en islamitisch onderwijs wil afschaffen. Dat is effectief het einde van de vrijheid van godsdienst. Wie volgt? Ik ben er niet gerust op. En probeer je eens in te leven wat dit doet met kinderen en jongeren. Als je al moeilijker een stageplek krijgt dan iemand zonder een migratieachtergrond, als je bij het uitgaan altijd gecontroleerd wordt terwijl je ‘Nederlandse’ vrienden vrij uitgaan, als je bij het solliciteren tien keer moeilijker een baan krijgt dan ‘gewone’ – lees: niet-islamitische Nederlanders’, dan wrijft de anti-islam en anti-migratieretoriek alleen maar meer zout in de wonden. Als het er op aankomt, kun je nog zo je stinkende best doen om iets van Nederland te maken, maar dan tel je dus toch niet mee en keert 25 procent van het kiezerspubliek zich tegen je!

Dit alles is in mijn beleving zeer schadelijk en funest voor onze toekomst. Het schetst namelijk een karikatuur van de islam en van moslims. Zeker er is islamitisch extremisme. Maar wie suggereert dat als het er op aan komt alle moslims in Nederland het land over willen nemen en een soort kalifaat installeren op de wijze van ISIS, heeft geen idee waar hij of zij het over heeft. De kromme gedachte dat Hamas, met de mensonterende en wrede pogrom in Israël op 7 oktober ten diepste de ware islam vertegenwoordigt, is een leugen. En christenen zouden de eerste moeten zijn om die leugen door te prikken. Noch de traditie van de islam, noch de geschiedenis legitimeert zo’n visie. In die zin zal de uitslag van de verkiezing die karikaturen alleen maar versterken en islamofobie aanwakkeren. Dat is zorgelijk en daar zouden christenen niet aan mee moeten doen.

Er zullen christenen zijn die zullen vragen: is het dan zo’n probleem, islamofobie? Je moet je toch wel degelijk zorgen maken over de islam, de islam vrezen? De islam is een valse godsdienst en het is helemaal geen koek en ei tussen christenen en moslims! Dat klopt, er zijn genoeg problemen en de geloofsverschillen zijn niet om het even. Moslims en christenen verschillen fundamenteel over het wezen van God, over wie Jezus Christus is en over hoe de wereld eruit zou moeten zien. Zoals moslims hier gediscrimineerd worden, geldt dat voor christenen op veel plaatsen in de islamitische wereld en erger. Daarover zullen we met moslims in gesprek moeten. Extremisme moeten we bestrijden, misschien wel samen met moslims. Misschien moeten we meer met moslims optrekken. Je zult je verbazen hoeveel er gemeen is.

Extremisme moeten we bestrijden, misschien wel samen met moslims. Misschien moeten we meer met moslims optrekken.

Zowel christelijke PVV-stemmers als moslims voelen zich in Nederland niet serieus genomen, maken zich zorgen over huisvesting en hun toekomst en of ze hun eigen geloof wel mogen beleven. En als dat al geen reden is om moslims echt te leren kennen en te weten wat ze bezighoudt, dan zou het ook de aansporing van Jezus kunnen zijn om je naaste lief te hebben, je buren, je collega’s, je mede-Nederlanders. Hen zet ik graag op 1. Misschien dat moslims dan ook iets gaan proeven van de schoonheid van het Evangelie en de grootsheid van Jezus in ons leven. Een retoriek van haat en islamofobie helpen daarbij niet echt.

Wie roept dat Nederland alleen voor de Nederlanders is, heeft niet begrepen dat de hele wereld van God is. En dat Hij die wereld zo liefheeft dat Hij in Jezus als mens tot slaaf gemaakt werd, zich in alle kwetsbaarheid opofferde voor christenen, moslims, Joden en niet-Joden, voor 2,4 miljoen PVV-stemmers, voor 75 procent niet-PVV-stemmers. Dat is de essentie van het Evangelie van Kerst. Er is geen grotere kracht dan die van kwetsbaarheid, verbinding en liefde. In al het politiek geweld moeten christenen juist nu opstaan om van dat grenzeloze Koninkrijk van Jezus Christus te getuigen, in woord en daad.

Bernhard Reitsma is hoogleraar kerk en theologie met als aandachtsveld islam aan de Protestantse Theologische Universiteit Amsterdam/Groningen.
Deze column verscheen eerder op cvandaag: De valkuil van islamofobie


P.S.: Missie Nederland roept op tot actie #ikgadewegvanliefde, en heeft een verklaring uitgegeven tegen antisemitisme en moslimhaat. Zie: Ik ga de weg van liefde.


Een theologie van inclusie

Op 5 oktober sprak Bernhard Reitsma zijn rede uit ‘Exclusief inclusief? Contouren van een theologie van inclusie’. Hij deed dit in het kader van zijn afscheid als lector diversiteit en professionaliteit aan de Christelijke Hogeschool Ede. Deze rede is nu online beschikbaar; graag nodigen wij de lezer uit hierop te reageren.

De rede is hier te downloaden: Exclusief inclusief – Contouren van een theologie van inclusie – rede




Symposium en afscheid Bernhard Reitsma

Een theologie van inclusie?

Over het omgaan met exclusieve en lastige teksten in christendom en islam. Symposium en afscheid CHE Bernhard Reitsma, lector diversiteit en professionaliteit

Zijn er grenzen aan inclusiviteit?

Inclusiviteit is vandaag de norm: een inclusieve samenleving, inclusief taalgebruik. Iedereen mag er zijn, een mozaiek van gebrokenheid. Toch lopen we voortdurend tegen grenzen van inclusiviteit aan. Het kwaad gaat er dwars door heen. Grenzen stellen hoort bij vreedzaam samenleven.

In de Bijbel staan exclusieve teksten. Kun je exclusief geloven en toch sociaal inclusief leven? Botst dat niet met een seculiere en multireligieuze samenleving? En hoe geldt dat voor exclusieve teksten vanuit de islamitische traditie? Is eigenlijk iedereen niet exclusief?

Op 5 oktober organiseert de CHE met de Leerstoel ‘de Kerk in de context van de islam’ een symposium over deze vragen. Onderdeel van dit symposium is de afscheidsrede van Bernhard Reitsma als lector diversiteit en professionaliteit aan de CHE, over een theologie van inclusie.


13.00 – 13.30 Inloop
13.30 – 15.00 Opening en bijdrage door prof. dr. Joep Dubbink en dr. Razi H. Quadir
15.00 – 15.15 Pauze
15.15 – 16.00 Bijdrage door Johannes Leertouwer
16.00 – 16.30 Lezing door Bernhard Reitsma
16.30 – 17.00 Afscheid en afronding
17.00 – 18.00 Receptie

Aanmelden om dit symposium en afscheid bij te wonen, is noodzakelijk en kan via https://www.che.nl/evenementen/symposium-en-afscheid-bernhard-reitsma

Publicatie boek!

Het huidig onderzoek van de Leerstoel De kerk in de context van de islam heeft geleid tot de publicatie van een boek. Met dankbaarheid presenteren we ‘Religiously Exclusive, Socially Inclusive? – A Religious Response’.

In deze bundel staat de vraag centraal wat de spanning tussen inclusie en exclusie betekent voor de aanwezigheid van de kerk in de context van de islam. Het boek richt zich op Bijbelse teksten rondom exclusiviteit en geloofsafval, en bestudeert interpretaties van dergelijke teksten. Deel van deze verkenning is de inbreng van joodse en islamitische stemmen betreffende de genoemde thema’s, alsmede reflectie op casussen waar genoemde thema’s zichtbaar worden. De bundel eindigt met een systematische en missiologische reflectie op zaken die christelijke kerken en anderen religieuze gemeenschappen vandaag de dag moeten addresseren.

Dit boek lezen?

Op 5 oktober zal deze bundel gepresenteerd worden tijdens een symposium aan de Christelijke Hogeschool Ede (nadere info volgt). Het is de hoop van de Leerstoel dat deze bundel kan bijdragen aan de bezinning hoe de christelijke gemeenschap zich kan verhouden tot een multireligieuze samenleving, en in het bijzonder tot de islam.



Deze mensen inspireren mij om vol te houden in mijn westerse wereld

Onlangs was ik te gast bij de viering van 100 jaar Action Chrétienne en Orient (ACO, Christelijke Actie in de Oriënt), in Straatsburg. Daar werd deze organisatie honderd jaar geleden opgericht door kerken uit Frankrijk, Zwitserland en Nederland – eerst als Morgenlandzending en later de Gereformeerde Zendingsbond – om protestantse christenen in het Midden-Oosten te ondersteunen in hun missie.

In de afgelopen honderd jaar is ACO veranderd van een westerse missionaire organisatie in een partnerschap van kerken uit oost en west die gezamenlijk optrekken ten dienste van het koninkrijk van God. Dat proefde je in de herdenkingsdienst voor het 100-jarig bestaan van ACO. Oosterse christenen baden voor ons, westerse voor hen. Hoewel wij financieel vast meer kunnen bijdragen dan de kerken in het Nabije Oosten, ligt dat geestelijk gezien misschien wel andersom.

Druk van overheid was effectief
Bij de viering werd ik geraakt door de enorme geestelijke veerkracht van de kerken in het Oosten. De protestantse, Farsi sprekende kerk in Iran is zo goed als geheel verdwenen. De druk van de overheid op de kerken is uitermate effectief geweest en veel predikanten moesten vertrekken. Sommigen hebben hun leven gegeven. In Libanon en Syrië is de economische crisis niet te bevatten en het leven als minderheid onder een meerderheid van moslims is moeilijk. En de genocide op de Armeniërs in 1915 laat nog steeds zijn sporen na; de huidige crisis met Azerbeidzjan is een nieuwe uitdaging.

En toch proefde ik bij alle partners een diep vertrouwen dat God doorgaat met zijn werk. Zij getuigden van een diep geloof dat Hij hun op de plek waar ze nu zijn, geeft wat ze nodig hebben om Hem te dienen. En er worden telkens nieuwe en creatieve wegen gezocht om het evangelie door te geven.

De één trekt intensief op met de jongeren die weg willen. Hij leert ze niet te letten op de plaats waar ze zijn, maar op wat God van hen vraagt, waar ze ook zijn. Dat het echt niet makkelijker is om christen te zijn in het Westen, al is het leven comfortabeler en in zekere zin eenvoudiger. Voor een ander is het een roeping geworden om de Iraanse kerk in de diaspora te dienen en te bemoedigen. Een derde is vooral betrokken op het geven van online theologisch onderwijs aan moslims die in het Midden-Oosten Jezus gaan volgen, maar daar niet openlijk voor uit kunnen komen en al helemaal geen theologie kunnen studeren. Weer een ander blijft trouw zijn gemeente dienen en hulp verlenen in Syrië, zelfs als zijn stad wordt platgebombardeerd.

Niet zo rijk
Als het gaat over authentiek en veerkrachtig christen-zijn, dan moet ik eerlijk zeggen dat ik mijzelf en de kerk in Nederland niet zo rijk vind. Al deze christenen hebben op de een of andere manier weerstand of vervolging ervaren. En toch blijven ze trouw. Dat heeft mij geraakt. Zij inspireren mij om vol te houden in mijn westerse wereld. Waar geloof steeds meer een irrelevant product wordt, alleen nog bedoeld om ons gevoel van wellness te vergroten.

Wat ik terugkreeg van deze toegewijde christenen was dat ze zo bemoedigd worden door onze blijvende steun aan hen. Zij getuigden dat ze het kunnen volhouden omdat ze deel uitmaken van onze partnership, van ACO. En dat christenen uit heel de wereld voor hen bidden én hen komen opzoeken. ‘Je kunt het immers niet alleen als het moeilijk wordt!’

Hoe bijzonder. Dat was één van de principes van de onlangs overleden Anne van der Bijl: ‘Je moet niet alleen bijbels sturen, je moet ook naar christenen die het moeilijk hebben toe gaan.’ Dat is nog steeds een belangrijke waarde binnen Open Doors, de organisatie die uit het werk van Anne is voortgekomen. Misschien moeten christenen uit het Midden-Oosten dan ook maar wat vaker bij ons komen, zodat ik me niet laat meenemen in de krachtige stroom van secularisatie. Wij betalen wel.


Deze column verscheen eerder in het Nederlands Dagblad:

Symposium: De kracht van polarisatie | Van verwijdering naar verbinding

Hoe ontmoeten we elkaar als het gaat om precaire thema’s waarbij naast theologische standpunten ook emoties een grote rol spelen? Polarisatie: wij-zij denken dat een eigen leven gaat leiden en tot verwijdering leidt. Tijdens het symposium ‘De kracht van polarisatie’, op 12 mei 2023, gaan we hierover in gesprek.

Is het mogelijk om weer tot verbinding te komen? Bart Brandsma heeft een model ontwikkelt hoe we kunnen omgaan met polarisatie. Bernhard Reitsma, hoogleraar van de Leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’, reflecteert op polarisatie vanuit een inclusieve theologische benadering en hij benut dat voor christelijke contexten. We gaan graag met u in gesprek over een aantal prikkelende casussen.

Alle informatie, het programma, en de mogelijkheid tot aanmelden, vindt u hier: Symposium: De kracht van polarisatie.

Boeren eruit, moslims erin?

Kortgeleden stuitte ik op een blokkade. Twee tractoren stonden dwars op de weg bij het uitrijden van mijn wijk. Boerenprotesten! Alleen, de twee boeren bij deze blokkade waren slechts zeven jaar oud. Ze hadden samen hun minitractor dwars over de weg geparkeerd. Of ik even kleur wilde bekennen: ‘Bent u voor of tegen de boeren?’ Mijn antwoord deed wonderen. Ik legde wat filosofisch uit hoe complex die vraag is en hoe groot de spanning is tussen een toekomst voor de boeren en een toekomst voor onze planeet. Ik mocht gelijk doorrijden.

Deze jongens gaven natuurlijk alleen maar door wat ze thuis hebben opgevangen. Maar als we in zulke simpele tegenstellingen denken, komen we niet veel verder. Dat kun je deze ‘jonge boeren’ niet kwalijk nemen. Bij politici vind ik dat al anders. Maar wat ik echt onvergeeflijk vind, is als predikanten en voorgangers expliciet meegaan in dit frame.

Zo kwam ik in deze krant de uitspraak tegen dat Nederland bezig is de boeren in te ruilen voor moslims (ND, 8 september). Volgens een predikant uit Elspeet laat Nederland zien God te hebben verlaten omdat wij de boeren eruit zetten en moslims binnenhalen. Ik was werkelijk met stomheid geslagen door deze uitspraak. Je kunt dat –met de woorden van oud-politicus Leen van Dijke – populistische prietpraat vinden, maar de gemeente van deze dominee wordt er wel degelijk in meegezogen.

Veilige pastorie

Van een predikant mag je verwachten dat hij of zij waarachtig en betrouwbaar is. Dat betekent in ieder geval dat je de feiten eerlijk op een rijtje zet en niet al te snel meegaat met de leugen. Het is gewoon niet waar dat we de boeren moeten dumpen omdat we zonodig moslims binnen moeten halen. De overgrote meerderheid van moslims die samen met vele christenen naar Nederland vluchten, komt uit dramatische situaties.

Voor we daarover oordelen, is het toch wel aardig eens te weten hoe dat is als mensen moeten vluchten. En uit welke omstandigheden ze dan vertrekken. Daar kun je je vanuit een grote en veilige pastorie toch weinig voorstelling van maken. De vraag is dus niet of we moslims naar Nederland moeten halen, maar wat we doen als er een vluchteling aan je deur klopt en vraagt om kleding, voedsel en onderdak.

Volgens mij zei Jakobus dat alleen iemand met een dood geloof dan zegt: ga heen in vrede, ofwel, het ga je goed in je eigen land (Jakobus 2 vers 16, 17). Het is dus geen teken van gehoorzaamheid aan Gods woord als we vluchtende moslims de toegang tot Nederland weigeren. Hoe we vervolgens met die vluchtelingenproblematiek moeten omgaan is een volgende vraag, maar suggereren dat de boeren moeten wijken voor moslims is een leugen.

Afgeven op

Wat ik nog ingewikkelder vind, is de boodschap die de christelijke gemeente daarmee weer eens afgeeft aan moslims. En dat is: als christen ben ik niet bereid mijn best te doen je op te vangen en liefde te geven. Je hoort hier niet. En het is maar een kleine stap van: ‘je verdient mijn liefde en gastvrijheid niet’ naar ‘je bent de liefde van God niet waard’.

Een van de belangrijkste belemmeringen voor moslims om Jezus te volgen is juist het gebrek aan liefde en compassie dat ze bij sommige christenen opmerken. Terwijl we geroepen zijn een getuige van Jezus Christus te worden, die kwam voor mensen die het niet verdienden.

Het zou toch droevig zijn als wij een blokkade vormen voor moslims om Jezus Christus te leren kennen en zijn liefde. Of als Jezus ons straks zou moeten zeggen: Ik was een vreemdeling (of vluchteling) en jij hebt Me geen gastvrijheid getoond. Ga weg van Mij! (Matteüs 24 vers 41, 43).

Een dominee heeft een grote verantwoordelijkheid in tijden van polarisatie. Om de genade van Jezus te weerspiegelen. Ik vraag me af of ik dat niet beter had kunnen en moeten doen, bij die blokkade van jonge boeren in mijn straat…


Deze column verscheen eerder in het Nederlands Dagblad:

Omgekeerde vlag

De omgekeerde vlag is een uitstekende relativering van de BV Nederland en toch stoor ik me er aan

In 2002 schreef de bekende gospelzanger Michael W. Smith het lied ‘There she stands’, ofwel: ‘Daar staat ze (fier) overeind’. De eerste regel van het lied luidt: ‘Wanneer de nacht lijkt te zeggen dat alle hoop is vergaan, dan weet ik dat ik niet alleen ben. In het licht staat ze (fier) overeind.’ Toen ik het lied voor het eerst hoorde, nam ik aan dat het over de kerk ging. Het leven kan soms zo duister lijken, dat je geen uitzicht meer hebt, maar dan weet je nog dat je niet alleen bent. Je maakt deel uit van een groter geheel. De gemeente van Christus is er altijd voor je.

Het lag even anders. De president van de Verenigde Staten, George W. (Bush), had aan Michael W. gevraagd een lied te schrijven naar aanleiding van de aanslagen van 11 september 2001. Dat werd ‘There she stands’. De ‘zij’ uit het lied is niet de kerk van Christus, maar de Amerikaanse vlag. Het lied is een eerbetoon aan alles waar ‘de vlag’ voor staat. Als er geen hoop meer is in de nacht, dan is er altijd nog de vlag die je eraan herinnert dat je deel uitmaakt van het grote en roemruchte Amerika. Je bent nooit alleen, Amerika staat achter je. Als je de vlag hijst, zoals destijds op ground zero in New York, dan laat je zien: wij geven ons niet gewonnen we zullen zegevieren. Het lied is dus ten diepste een soort patriottische verheerlijking van Amerika.

Relativering van BV Nederland
Dat gaat mij als christen nu net even te ver. Ik ben trots op mijn land, maar ik ben ten diepste toch een burger van het Koninkrijk van Christus. Ik heb helemaal geen behoefte om Nederland ook maar enigszins op een voetstuk te zetten, zelfs niet zonder ons koloniale verleden. De waarde van de Nederlandse vlag is voor mij relatief. Wat ik dan van mezelf niet zo goed begrijp, is dat ik toch zo veel moeite heb met al die omgekeerde vlaggen in ons land. Het is een uitstekende relativering van de BV Nederland. Ik ben hier alleen maar op doorreis, op weg naar mijn echte vaderland, en toch stoor ik me mateloos aan die vlaggen. Ik heb geleerd dat ik de vlag met respect moet bejegenen. Ze staat voor iets groters dan jij alleen en daar heb je ontzag voor.

Zo is dat nog steeds het geval op de meeste plekken in de wereld. Collega’s en vrienden uit het Midden-Oosten kunnen niet begrijpen dat je zo respectloos kunt zijn naar je land, dat je de vlag omdraait. Zo verhoud je je tot je vijanden. Je verbrand hun vlag of loopt er overheen. Niet dat dit iets aan de status quo verandert, maar daarmee raak je de ander wel in het hart. Eerverlies is erger dan een flinke klap. Zelfs Libanezen halen het niet in hun hoofd om hun vlag omgekeerd op te hangen. Van hen zou je het kunnen verwachten. Ze zijn door een onbeschrijfelijk corrupte overheid in de steek gelaten en het land staat aan de rand van de afgrond. Saamhorigheid is soms ver te zoeken, maar toch hijst iedereen met trots de Libanese vlag. Als een statement naar de overheid: Wij zijn Libanon. Dit is ons land.

Nederland, dat zijn wij
Wat zegt het dat wij dat niet doen? Ik kan alleen maar concluderen dat wij geen besef meer hebben van saamhorigheid. Dat we deel uitmaken van iets dat groter is dan wijzelf. Met een omgekeerde vlag doe je net alsof jij zelf niet bij Nederland hoort. Nederland is meer dan Den Haag. Nederland, dat ben ik, dat zijn wij. Wij hebben samen allerlei problemen: we produceren te veel stikstof, we consumeren te veel, we vliegen te veel, we belasten de aarde te veel. Dat zijn gezamenlijke problemen. We kunnen er dus ook alleen samen uitkomen. Of we verliezen alles wat we hebben ontvangen. En ja, ook de overheid moet meebewegen. Dat symboliseert de Nederlandse vlag, gewoon rechtop.

Ik zie voor de gemiddelde Nederlandse boer wel een dilemma aankomen. Puur hypothetisch natuurlijk, maar toch. Stel nu dat Nederland later dit jaar wereldkampioen voetbal wordt. Hoe moet je dan vlaggen?


Deze column verscheen eerder in het Nederlands Dagblad: