Exclusion versus Inclusion (Conversation Guide #1)

Introduction

‘I killed God and buried Him.’ That is what Jason Walters said after he was deradicalized. Walters is an ex-Jihadist who was part of the so called ‘Hofstadgroep’, a radical Muslim terrorist group in the Netherlands. Raised in a Christian family he converted to Islam when he was twelve years old and quite rapidly radicalized at the age of 19 through contact with the Hofstadgroep. He was – in his own words – a Jihadi seeking to become a martyr. In the course of his arrest in 2004 he wounded five police-offers with a hand grenade. He spent nine years in prison and during that time, through a process of study and reflection, he became deradicalized. When asked how that was possible, he answered: because ‘I killed God and buried Him.’ According to Walters, the only way to part with extremism was to abandon his faith in one God. For him, believing in one God and being a faithful inclusive citizen of a democratic society simply do not go together; monotheism always leads to exclusion and violence. (Interview with Jason Walters on the ‘De ongelofelijke podcast’, August 9, 2019; and in ‘Argos’, September 29, 2018).

The question is, is that true? Does believing in one God always lead to the religious and social rejection of the religious other, to the extreme extent of religiously inspired violence? That is not a question only to be addressed by Muslims like (previously) Jason Walters, but by all worldviews. If one considers one’s own worldview as true and as the only good for society, it automatically seems to imply that there is no room for other views and opinions in the public space. So, do we have to sacrifice peace for the sake of religious purity or do we have to compromise our faith or worldview for the sake of an inclusive and peaceful society? That is the dilemma that seeks our attention. Is it impossible to be religiously exclusive and at the same socially inclusive and does it matter?

Exclusivism and inclusivism

Exclusivism and inclusivism can refer to three different areas and it is important to understand what these are.

  • They can relate to (eternal) salvation: is there only and exclusively salvation through Jesus Christ, or are Judaism and Islam equal ways of salvation. This points to the classical way of describing the Christian view of other religions as exclusivism, inclusivism and pluralism.
  • They concern the question of truth and falsehood. If a certain belief is true, it therefore logically excludes the opposite view. The view of a round earth excludes the belief that it is flat. The prophet Muhammad is either God’s messenger or he is not and Christ is either the divine Son of God or he is not.
  • They describe ways of living together in society and whether all people are and can be equally included, or whether some should be excluded because of certain beliefs or behaviours and if so, how.

All three areas somehow interlock.

When we explore the relationship between religious exclusiveness and social inclusion, it is not simply choosing between the two, but looking at what kind of exclusivity and inclusivity we wish for. Total inclusivity is not possible or desired, at none of the three interpretative levels of exclusivism/inclusivism mentioned above (salvation, truth and social relations), and the same is true for total exclusion.

Monotheistic Dilemma?

All world views or social imaginaries are to a certain extent exclusive in the first and second sense of the meaning. As a perceived expression of truth based on a certain world view or interpretation of good and bad – either in terms of the present time or eternity – they exclude other options. Still, it is sometimes argued that monotheistic religions are particularly problematic You simply don’t compromise with God. This leads to the dilemma of whether believers should follow the divine laws of the religious community or the laws of their country of residence. It is obvious that monotheism in itself cannot be blamed for this problem. Different forms of polytheism can be as intolerant as monotheism, while even radical monotheism knows many peaceful expressions, such as life in monasteries, the Amish communities, and pacifistic Salafi Muslims, among others. Therefore, the core tension is the tension between exclusive truth claims on the one hand and the desire for a peaceful pluralistic society on the other.

That, however, is a challenge of being human, not simply of being religious. According to Rabbi Jonathan Sacks, people try to overcome the complexity of life by dividing the world into good (us) and evil (the other). He argues precisely that the only way to overcome this dualism is monotheism, for God transcends our particularity. As creator he is universal and not just our God, but the God of all. (Sacks, Not in God’s Name, pp. 194, 195, 205)

Apostasy

One of the most exclusive forms of religious and social exclusion is the required death penalty for apostasy or idolatry. In all three monotheistic religions, Judaism, Christianity and Islam, it is considered an (almost) unforgivable act should believers decide to leave their faith and their faith community, and is liable to capital punishment. Exploring texts on apostasy, such as Deut 13 and 17 in the Jewish and Christian traditions, and certain ahadith or juridicial texts (fiqh) in Islam, can help to address the difficult issue of exclusion and inclusion. If the death penalty is the response God requires, then inclusion is undesirable in cases like these. But is that really the case? Do these and other exclusive texts show that inclusion is not the ultimate goal, or should we explore other ways of interpreting them? Are we able to engage in dialogue with people of other monotheistic traditions on these difficult situations? And what is the impact of the kind of society we live in? The history of Judaism, Christianity and Islam reveals that at different stages punishment of apostasy has been present in all three religions. How do we approach these challenges?

It might appear that inclusive holy texts are more helpful in this, and to a certain extent that is true. Inclusive texts underline what we have in common and might provide ways of living together. However, if we do not address the difficult questions in exclusive texts, they will always haunt us, since they also somehow represent the inspired voice of God.

 

Questions

  1. Can you give examples of exclusion and inclusion? To what of the three different areas as mentioned above (salvation, truth and social relations) do these relate?
  2. S. O’Grady, a scholar of religion, said in an interview: ‘Monotheistic religions have intolerance built into the system. By definition this one God is a jealous God, whether He is called Jahweh, Allah or Father. There is no room for competitors, tolerance is impossible.’ (Dutch Newspaper Nederlands Dagblad, February 6, 2021, p17.) What would be your response to this and why
  3. What would be necessary if you want to live together with people of other religions in your society? Is that possible and why or why not?
  4. Jonathan Sacks speaks as a Rabbi when he says that believing in God the creator can overcome dualism. How could that help you and your community in relating to people who do not share your faith or worldview?
  5. Christianity emphasizes that God became human in Jesus Christ for the sake of every sinner. What kind of effect does that have on your relationship with people who are not Christian believers?

 

About

This summary belongs to a more extensive article of Bernhard Reitsma, which can be found here: Exclusion versus Inclusion; Searching for Religious Inspiration.

Last year, we published the book Religious Exclusivism and Social Inclusion? A Religious Response, which is available Open Access (for free). People asked for an additional discussion guide to bring the outcomes of this research to a wider audience. We agreed to that, and are happy to present a discussion guide which offers you summaries of all contributions, accompanied by questions for discussion. We hope this stimulates people, in all different contexts, to discuss these matters thoroughly and make them actual and relevant for their own situations. Every week we publish another summary of a chapter of the book, and questions for discussion.  If you want to use the whole conversation guide at once, it can be downloaded here: Conversation guide.

 

Wat heeft God nu eigenlijk aan Israël beloofd?

Hoogleraar van de Leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’, dr. Bernhard Reitsma, was te gast bij de podcast van het Nederlands Dagblad: ‘Dick En Daniël Geloven Het Wel’. In deze podcast ging dr. Reitsma in gesprek over een heikel thema.

Is de vestiging van de staat Israël een vervulling van oude Bijbelse beloften? En op welke bijbelteksten beroepen christenen zich precies als ze voor Israël vandaag nog een speciale rol zien weggelegd? Met Bernhard lopen we de belangrijkste bijbelpassages na, van de roeping van Abraham in Genesis tot Paulus in Romeinen 9-11 en de eindtijdsvisioenen in Openbaring. ‘Pas op met het gebruiken van losse teksten’, waarschuwt de hoogleraar kerk in de context van de islam. Kijk, ook als het om Israël gaat, altijd naar het ‘hele verhaal van de Bijbel’. ‘Als christenen kunnen we in onze uitleg niet om Jezus Christus heen’, betoogt Reitsma. Sinds de komst van Christus is de plek van Israël niet opgehouden speciaal te zijn – maar zijn wel de gelovigen uit de andere volken daarbij gekomen. Ook de landbelofte is sinds Christus verbreed: naar de heerlijkheid van God die de hele aarde zal vervullen. In de discussie over deze teksten valt vaak het verwijt van ‘vervangingstheologie’. Wat is dat precies? En wordt dat verwijt altijd terecht gebruikt?

De podcast is terug te luisteren via: Wat heeft God nu eigenlijk aan Israël beloofd?

 

P.S.: Missie Nederland roept op tot actie #ikgadewegvanliefde, en heeft een verklaring uitgegeven tegen antisemitisme en moslimhaat. Zie: Ik ga de weg van liefde.

Een theologie van inclusie

Op 5 oktober sprak Bernhard Reitsma zijn rede uit ‘Exclusief inclusief? Contouren van een theologie van inclusie’. Hij deed dit in het kader van zijn afscheid als lector diversiteit en professionaliteit aan de Christelijke Hogeschool Ede. Deze rede is nu online beschikbaar; graag nodigen wij de lezer uit hierop te reageren.

De rede is hier te downloaden: Exclusief inclusief – Contouren van een theologie van inclusie – rede

 

 

 

Symposium en afscheid Bernhard Reitsma

Een theologie van inclusie?

Over het omgaan met exclusieve en lastige teksten in christendom en islam. Symposium en afscheid CHE Bernhard Reitsma, lector diversiteit en professionaliteit

Zijn er grenzen aan inclusiviteit?

Inclusiviteit is vandaag de norm: een inclusieve samenleving, inclusief taalgebruik. Iedereen mag er zijn, een mozaiek van gebrokenheid. Toch lopen we voortdurend tegen grenzen van inclusiviteit aan. Het kwaad gaat er dwars door heen. Grenzen stellen hoort bij vreedzaam samenleven.

In de Bijbel staan exclusieve teksten. Kun je exclusief geloven en toch sociaal inclusief leven? Botst dat niet met een seculiere en multireligieuze samenleving? En hoe geldt dat voor exclusieve teksten vanuit de islamitische traditie? Is eigenlijk iedereen niet exclusief?

Op 5 oktober organiseert de CHE met de Leerstoel ‘de Kerk in de context van de islam’ een symposium over deze vragen. Onderdeel van dit symposium is de afscheidsrede van Bernhard Reitsma als lector diversiteit en professionaliteit aan de CHE, over een theologie van inclusie.

Programma

13.00 – 13.30 Inloop
13.30 – 15.00 Opening en bijdrage door prof. dr. Joep Dubbink en dr. Razi H. Quadir
15.00 – 15.15 Pauze
15.15 – 16.00 Bijdrage door Johannes Leertouwer
16.00 – 16.30 Lezing door Bernhard Reitsma
16.30 – 17.00 Afscheid en afronding
17.00 – 18.00 Receptie

Aanmelden om dit symposium en afscheid bij te wonen, is noodzakelijk en kan via https://www.che.nl/evenementen/symposium-en-afscheid-bernhard-reitsma

Publicatie boek!

Het huidig onderzoek van de Leerstoel De kerk in de context van de islam heeft geleid tot de publicatie van een boek. Met dankbaarheid presenteren we ‘Religiously Exclusive, Socially Inclusive? – A Religious Response’.

In deze bundel staat de vraag centraal wat de spanning tussen inclusie en exclusie betekent voor de aanwezigheid van de kerk in de context van de islam. Het boek richt zich op Bijbelse teksten rondom exclusiviteit en geloofsafval, en bestudeert interpretaties van dergelijke teksten. Deel van deze verkenning is de inbreng van joodse en islamitische stemmen betreffende de genoemde thema’s, alsmede reflectie op casussen waar genoemde thema’s zichtbaar worden. De bundel eindigt met een systematische en missiologische reflectie op zaken die christelijke kerken en anderen religieuze gemeenschappen vandaag de dag moeten addresseren.

Dit boek lezen?

Op 5 oktober zal deze bundel gepresenteerd worden tijdens een symposium aan de Christelijke Hogeschool Ede (nadere info volgt). Het is de hoop van de Leerstoel dat deze bundel kan bijdragen aan de bezinning hoe de christelijke gemeenschap zich kan verhouden tot een multireligieuze samenleving, en in het bijzonder tot de islam.

 

 

Symposium: De kracht van polarisatie | Van verwijdering naar verbinding

Hoe ontmoeten we elkaar als het gaat om precaire thema’s waarbij naast theologische standpunten ook emoties een grote rol spelen? Polarisatie: wij-zij denken dat een eigen leven gaat leiden en tot verwijdering leidt. Tijdens het symposium ‘De kracht van polarisatie’, op 12 mei 2023, gaan we hierover in gesprek.

Is het mogelijk om weer tot verbinding te komen? Bart Brandsma heeft een model ontwikkelt hoe we kunnen omgaan met polarisatie. Bernhard Reitsma, hoogleraar van de Leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’, reflecteert op polarisatie vanuit een inclusieve theologische benadering en hij benut dat voor christelijke contexten. We gaan graag met u in gesprek over een aantal prikkelende casussen.

Alle informatie, het programma, en de mogelijkheid tot aanmelden, vindt u hier: Symposium: De kracht van polarisatie.

Dr. Reitsma 25 jaar predikant: „Niet weglopen voor kritische vragen”

Kerst hoef je niet te verpakken als „lichtjesfeest” om toch uitnodigend naar moslims te kunnen zijn, leerde dr. Bernhard Reitsma. Als predikant met een bijzondere opdracht stond hij deze maand 25 jaar in het ambt.

Vragen stellen. Kritische vragen stellen aan zijn eigen geloof, dat is wat dr. Reitsma steeds opnieuw doet. En als hij het zelf niet doet, dan krijgt hij die vragen wel door de confrontatie van zijn geloof met de islam. „Dat is een godsdienst die het christendom voortdurend bevraagt. En voor die vragen hoeven we niet weg te lopen. In één van de boeken van Chaim Potok komt een oude orthodoxe rabbi voor. Die zegt: Als de Thora de kritische vragen niet kan doorstaan, is ze het niet waard om je leven voor te geven.” […]

Dit artikel verder lezen? Kijk op de website van het Reformatorisch Dagblad: Dr. Reitsma 25 jaar predikant.

 

 

Kun je als christen Israël (nog) steunen?

Hoogleraar van de Leerstoel ‘De kerk in de context van de islam’, dr. Bernhard Reitsma, was te gast bij de podcast van het Nederlands Dagblad: ‘Dick En Daniël Geloven Het Wel’. In deze podcast ging dr. Reitsma in gesprek over een heikel thema.

Te gast zijn Bernhard Reitsma en Joan Bonhof, beide kenners van Israël en het Midden-Oosten. De staat Israël bestaat 75 jaar. Voor veel christenen is dat nét iets bijzonderder dan als het gaat om een ander willekeurig land. Is de oprichting van de staat Israël de vervulling van een bijbelse profetie of ‘gewoon’ een land zoals alle andere? En wat kun je daarbij leren van Palestijnse medechristenen? Bernhard spreekt veel van hen en weet: de vaak kritiekloze steun van westerse christenen aan de staat Israël is een van de belangrijkste blokkades voor het gesprek met moslims over het evangelie. Joan legt uit wat er zo kwalijk is aan de ‘vervangingstheologie’ en ontdekte dat je mensen – Joden, christenen, moslims – niet moet indelen in vakjes, maar werkelijk naar hun verhalen moet luisteren.

De podcast is terug te luisteren via: Kun je als christen Israël (nog) steunen?

Geen woorden maar daden – Door Willem Jansen

Op zomaar een maandagmiddag help ik mijn zoon bij een kleine verhuizing in Delfshaven, Rotterdam. Hij woont met een aantal studenten vlak achter de Anton Pieck-achtige haven, met de beroemde Pelgrimvaderskerk. Hijzelf en zijn medebewoners zijn actief bij de christelijke studentenvereniging de Navigators. Met veel passen en meten wurmen we een grote rokersstoel door de te smalle deur, door het nauwe trapgat naar zijn kleine koninkrijk. De Marokkaans-Nederlandse buurman kijkt kritisch toe.

De voordeur was al een keer ingetrapt door deze buurman vanwege de herrie van zijn studentenburen. Al meer dan twintig jaar ergert hij zich aan dat studentenkabaal. De studenten hadden op hun beurt veel klachten aan de politie geuit over de agressie van diezelfde buurman. Eén student had er zelfs een brief aan gewaagd aan de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb. De burgervader staat erom bekend van dergelijke zaken echt werk te maken.

Nu staan er een wijkagent, zijn collega en een maatschappelijk werker op de stoep. Eerst gaan zij poolshoogte nemen bij de boze buurman. Daarna benen zij door het studentenhuis. Stampvoetend en met de voordeur smijtend, doen zij een geluidsoverlast-test. Mijn zoon zegt twee keer dat hij er nerveus van wordt. De trap naar de bovenste etage zou inderdaad wel een tapijtje kunnen gebruiken om de buurman tegemoet te komen. De huurbaas zal daarvoor worden benaderd. Diezelfde baas had op verzoek van de studenten al toegezegd camera’s te plaatsen omdat zij zich intussen steeds onveiliger zijn gaan voelen.

De studenten die hun ‘geloof in het systeem’ dreigden kwijt te raken, hebben even het gevoel serieus te worden genomen. De buurman kon zíjn verhaal weer even aan politie en maatschappelijk werk kwijt. Het team van Aboutaleb fietst na gedane zaken de ernstig vervuilde straat weer uit, richting de Mc-Donalds. Wij volgen hen voor een Surinaamse lunch-hap en broodje Hollandse haring, schoongemaakt door mensen uit het Midden-Oosten.

Pal voor de Mc, spreken enkele jongeren met baarden en jelabba’s ons aan. Op een houten bord staat: ‘Wat is de Islam?’ Onder het toeziend oog van mijn dochter, vraagt één van de jongeren of ik in Jezus geloof. Ja, zeg, ik: ‘Ik heb zelf lezingen gegeven over Jezus in Bijbel en Koran’. Of ik geloof dat Hij de Zoon van God is en welke bewijzen ik daarvoor heb. We hebben echt trek gekregen van de lichamelijke inspanning, en minder zin in een dergelijke theologische woordenwisseling over iets waar christenen en moslims het al meer dan 1400 jaar niet eens kunnen worden. Ik herinner me de straatdebatten in Nairobi, waar ik te midden van grote groepen Somalische moslims een dergelijke ‘dialoog’ meer dan eens – en tot volle ontevredenheid – voerde.

‘Is het niet zinniger’, opperde ik, ‘om als christenen en moslims ons in te spannen om als gelovigen elkaar aan te zetten tot het doen van goede daden in een samenleving die van God-los is’?’ In het vijfde hoofdstuk van de Koran staat inderdaad zoiets, dat mensen van het boek elkaar zouden moeten beconcurreren met het doen van goede werken. Schiet dat niet meer op dan weer die eeuwige woordenstrijd over de drie-eenheid en over de profeet Mohammed als het Licht? Dat past toch ook weer beter in deze stad van ‘geen woorden, maar daden’. Maar zover kwamen we niet. Mijn dochter wil haar broodje haring. Met een door Salafi Publications (Birmingham) uitgegeven folder over ‘Jezus de Messias in Islam, in het Christendom, in werkelijkheid’ in de hand, nemen we op Covid-19 afstand, afscheid. Ik wens deze jongeren van het Sunnah Center, een Ramadhaan Kariem, een gezegend vasten toe.

 

Willem Jansen is programma coördinator voor de internationale organisatie Initiatives of Change en studenten predikant in Den Haag. In 2018 promoveerde hij op basis van een case study in Nairobi, Kenia: ‘Human Dignity and Diapraxis in ‘Little Mogadishu’, Human Rights Culture in the Interreligious Context of Kenya’. Hij is getrouwd en vader van drie kinderen.

 

Photo by Rineshkumar Ghirao on Unsplash

TIJD VOOR EEN ANDERE TAAL

Alles begint met taal. De diep menselijke ervaring van religie is geworteld in de taal, omdat religie onmogelijk kan floreren zonder het gesproken, gezongen en geschreven woord, al dan niet met hoofdletters geschreven. Kerkelijke breuken vinden ook plaats dankzij hetzelfde woord, omdat hermeneutiek en exegese hebben geleid tot zo’n bonte verzameling kerken dat de grootte van de laatste kieslijst opvalt. Kortom, woorden zijn belangrijk.  Ik herhaal, woorden zijn belangrijk. Ze kunnen uitsluiten of insluiten, stigmatiseren of verbinden. Het maatschappelijke debat over de islam is een schoolvoorbeeld van de destructieve kracht van taal. Politici, media en burgers hebben nu een vocabulaire geleerd waarin het bijna een bijzonder kenmerk is wanneer moslims enigszins genuanceerd in het nieuws zijn. Uit onderzoek  naar berichtgeving over moslims in de media bleek dat de vier grootste kranten in Nederland vooral schrijven over terrorisme in relatie tot de islam, de onderdrukking van vrouwen door de islam, het wij – zij, het  wereldbeeld van Huntington, waar ‘zij’ de moslims zijn en ‘wij’ het verlichte Westen– en tot slot een verregaande problematisering van migranten en vluchtelingen. 

Onze taal is nu doordrenkt met negatieve beelden over moslims en de islam. We hebben het over een ‘liberale’ moslim als  hij zich niet aan de rituele voorschriften houdt. Alsof de rest  zich houdt aan een niet-liberale islam. We hebben het over een ‘feministische’ moslima als ze de hoofddoek afdoet, alsof alle moslims met een hoofddoek het slachtoffer zijn van het patriarchaat. We verheffen de uitzondering tot ideaal en kalibreren het tot seculiere, westerse standaard. Vervolgens problematiseren we de groep voor een groot deel door er slechte, taalkundige labels op te zetten.   We kennen de diversiteit onder moslims niet, het resultaat van talloze moskeescheuren en culturele  manifestaties. En ik durf te zeggen dat de meeste mensen er ook niets om geven. 

Christenen in Nederland maken zich opnieuw schuldig aan stigmatisering en uitsluiting van moslims. Het doet me pijn om dit op te schrijven, maar als je als christelijke partij voor een boerkaverbod stemt, financiering uit alleen moslimlanden wilt blokkeren,  vooral niet-moslimvluchtelingen wilt opnemen, met een openlijk islamofobe partij wilt werken en je praat nog steeds over vrijheid en  gelijkheid, dan heb je het evangelie niet goed begrepen. Toen ik twee jaar geleden een weekend in een zusterklooster verbleef als onderdeel van een dialoogproject, dacht ik: waarom wordt dit huis niet gezien als een bron van radicalisering? Vrouwen sluiten zich aan bij een vrij strikte religieuze orde, verbreken sociale banden, zijn de hele dag bezig met rituele diensten en op zondag mogen ze niet achter de preekstoel staan. We noemen een klooster liefkozend een plaats van stilte, zou een islamitische variant op zo’n label kunnen rekenen? 

Christenen, ik schrijf het bewust als meervoud, moeten nadenken over een andere strijd, namelijk de strijd tussen seculier denken en religieus denken. Actief belijdende moslims zijn een verwaarloosbare minderheid in dit land, er zal nooit een islamitische politieke meerderheid zijn en moslims zijn nog meer verdeeld dan alle kerken samen – focus daarom op een ander gevaar. Het seculiere idee dat religie  een irrationele bron van leven is en daarom geen plaats in de openbare ruimte verdient,  betekent dat niet  alleen moslims, maar alle gelovigen voor hun vrijheden moeten zorgen. Als ‘de kerk’ zich blijft richten op moslims,  kan ze thuiskomen van een koude kermis wanneer de seculiere wind ervoor zorgt dat alle christelijke wortels uit de grond scheuren. Je hebt dan een stoffig cultureel christendom van het zoeken naar paaseieren en twee weken vrij voor Kerstmis. 

Een andere reden waarom christenen vooral een partnerschapsmodel met moslims zouden kunnen overwegen, is dat de ontkerkelijking in Nederland gestaag doorgaat. Je krijgt geen extra gezicht door je te verzetten tegen de radicale islam en jezelf te presenteren als een betere religie. Je wint er geen zielen mee. Tijdens mijn vele kerkbezoeken heb ik zelf ervaren dat de kerkbanken jaar na jaar leger worden, ondanks de ogenschijnlijk jaren van progressieve islamisering. Wat is dan je verhaal als kerk? Is het verhaal: pas op voor de islam? Of is het verhaal: deze samenleving vereist geest, barmhartigheid, naastenliefde en verwantschap. Dat is de taal van de ziel. 

Je wedt dat ik als liberaal, humanistisch, orthodox, feministisch, cultureel of een andere moslim met een label daarvoor uit bed kom rollen en naast de christen sta. Maar het is moeilijk voor mij om ’s ochtends wakker te worden als ik christenen moet bewijzen dat ik goed ben, of dat ik moet uitleggen dat de  Koran  echt anders over Jezus denkt dan de Bijbel. Waarom gaat het gesprek daar de hele tijd over?  Moslims maken deel uit van de Koran en christenen behoren niet voor niets tot het evangelie- anders zouden moslims christenen zijn en christenen moslims. Waarom praten we niet weer over de taal van de ziel? Dan heb je in plaats van één bron maar liefst twee rijk gevulde bronnen waaruit je kunt putten. Dit land, de kerk en de moskee hebben dit tegenwoordig veel meer nodig.   

Enis Odaci 

Enis Odaci (1975)  is hoofd online bij Volzin. Hij is beleidsadviseur, spreker en publicist over islam, diversiteit en samenleving. Samen met pastoor Herman Koetsveld publiceerde hij twee boeken, De Zeven Zuilen en Spiegelreis, over de ontmoetingen tussen christendom en islam.